Dzieje Nysy do 1945 r.


O Nysie wczesnośredniowiecznej wiadomo niewiele. Trudno też ustalić nawet przybliżoną datę jej powstania. Przypuszcza się jednak, że powstała jeszcze w okresie wczesnego średniowiecza, na długo przed przeniesieniem jej na prawo zachodnie. Pewna legenda z XVI wiecznego źródła mówi, że w XI w. został wybudowany przez zamożnego mieszczanina nyskiego i jego żonę, kościółek pod wezwaniem św. Jakuba i Agnieszki. Według tego samego źródła pod koniec XII w. rozpoczęto na jego miejscu budowę świątyni kamiennej w stylu późnoromańskim. W 1195 r. położono fundamenty, a w 1198 r. ukończono kościół. Powstał on dzięki pomocy i opiece ówczesnego biskupa wrocławskiego Jarosława (syn Bolesława Wysokiego-księcia opolskiego), który dokonał jego konsekracji. W latach 20-tych XX wieku podczas wzmacniania fundamentów obecnego kościoła św. Jakuba, odkryto fragmenty późnoromańskiej świątyni, która zajmowała 1/3 powierzchni obecnego gmachu. Istnienie murowanego kościoła w tym miejscu świadczy również o istnieniu osady, gdyż wznoszono je w miejscowościach większych, stanowiących większe skupiska ludzi niż zwykła wieś.

Nysa leżała na ciągnącym się wzdłuż granicy polsko-czeskiej starym szlaku podsudeckim, który posiadał duże znaczenie strategiczne. Z tego powodu założono przy nim szereg grodów kasztelańskich, stanowiących centra administracyjne i wojskowe dla całej otaczającej je okolicy. Powstanie ich na ziemi nyskiej miało zapewne związek z długotrwałymi, niszczycielskimi wojnami polski-czeskimi. Wojny takie toczyły się m.in. w czasach panowania Bolesława Krzywoustego. Właśnie z tych czasów odnosi się wzmianka zawarta w Historii Polski Jana Długosza, mówiąca o tym, że “Nissa, nad rzeką Nissą, która obok niej przepływa i otrzymała od niej nazwę, została założona przez Bolesława, zwanego Krzywoustym”. Informacja ta jest rozumiana tak, że Bolesław wzniósł warownię przy istniejącej osadzie, chroniąc ją w ten sposób przed najazdami czeskimi i będąca jedną z wielu na pograniczu. Nie był to jednak gród kasztelański i nie odgrywał ważniejszej roli jako centrum administracyjne. Nysa należała wówczas do kasztelani w Otmuchowie położonym 10km na zachód. Tam również znajdowała się kolegiata. Między rokiem 1138, a na pewno przed 1155, kasztelania otmuchowsko-nyska została nadana jako uposażenie biskupowi wrocławskiemu. Świadczy o tym niedwuznacznie bulla protekcyjna papieża dla biskupstwa wrocławskiego z 1155 roku. Przejście we władanie biskupów wrocławskich odbiło się bardzo korzystnie na rozwoju kasztelani i samego miasta, zwłaszcza w okresie zamętu rozbicia dzielnicowego. Najazd własności kościelnej groził bowiem klątwa, karą o bardzo dużym znaczeniu w średniowieczu.

Rozwój miasta, ugruntowanie się gospodarki towarowo-pieniężnej, której nie odpowiadały stare normy prawne spowodowały wprowadzenie do miasta nowego prawa z zachodu, które właściwie regulowało nowe stosunki ekonomiczne i społeczne. Dokładna data lokacji na prawie czynszowym nie jest znana. Nastąpiło to jednak za biskupa Wawrzyńca (1207-32), który prowadził szeroką działalność kolonizacyjną. Wiadomo jednak, że lokalizacja Nysy nastąpiła najpóźniej w 1223 r., gdyż w dokumencie z tego roku po raz pierwszy wspomina się o urzędzie wójtowskim, charakterystycznym dla miast lokowanych na nowym prawie. O lokalizacji na prawie zachodnim świadczy i to, że w źródle z 1245 r. Nysa występuje jako „civitas”- miasto. Prawo zachodnie dla miasta było odnawiane jeszcze dwa razy przez Bolesława Rogatkę w 1250 i Henryka III Białego w 1254 roku.

Nysę lokowano na prawie flamandzkim co stanowiło pewien wyjątek wśród miast śląskich, które w większości przyjmowały prawo niemieckie, zwane magdeburskim. Zresztą przejściowo w latach 1308-1310 obowiązywało ono również w Nysie. Do jego przyjęcia doszło w wyniku ostrych walk wewnętrznych w łonie grupy rządzącej w mieście. Mimo tego epizodu prawo flamandzkie ugruntowało się w Nysie i pod mianem prawa nyskiego zaczęło z czasem oddziaływać na inne miasta. Za przykładem Nysy w latach 1252-1254 lokowano na tym prawie Wiązów, Cerekwicę i Paczków.

Po otrzymaniu kasztelani otmuchowsko-nyskiej biskupi wrocławscy zaczęli dążyć również do uzyskania praw książęcych na tym terenie. Kasztelania bowiem nadal była traktowana jako część księstwa wrocławskiego i książęta z Wrocławia starali się nie tracić swoich prerogatyw jakie im przysługiwały na tym terenie (np. dziesięciny, wolność podatkowa, sądownictwo). Na tym tle dochodziło do częstych starć między biskupami a książętami, m.in. między Henrykiem Brodatym a biskupem Wawrzyńcem oraz między Henrykiem IV Probusem a Tomaszem II. Z tej ostatniej zwycięsko wyszedł książę, ale przed śmiercią w 1290 wydał specjalny dyplom, na mocy którego przyznał biskupom wrocławskim pełnię władzy książęcej w kasztelani. W ten sposób zakończył się proces tworzenia oddzielnego biskupiego księstwa nyskiego. Zewnętrznym wyrazem było uzyskanie prawa bicia własnej monety w mennicy nyskiej, o której pierwsza wzmianka pochodzi z 1268 roku.

Z początkiem XIII w. Śląsk przechodzi pod zwierzchnictwo Czech. Jednymi z ostatnich, którzy przyjęli zwierzchnictwo króla Czech byli biskupi wrocławscy. Uczynił to Przecław z Pogorzeli w aktach z 1342 i 1344 roku. Akt ten ponowił w 1355 r. za rządów cesarza Karola V.

Lokacja na prawie zachodnim przyczyniła się do postępu ekonomicznego, wzrostu produkcji i tym samym zamożności mieszkańców miasta. W 1424 r. np. istniało 35 rzemiosł skupiających 390 mistrzów cechowych. Pojawiały się też zakłady, które swoimi rozmiarami wykraczały daleko poza ramy warsztatu rzemieślniczego. Należały do nich kuźnice miedziane, wytwórnie drutu, młyny wodne o 7 kołach i papiernie. Wszystkie zakłady leżały nad brzegami rzek, poruszane siłą wodną. Ogromne znaczenie miał rozwój handlu, któremu sprzyjała gęsta sieć szlaków handlowych przebiegających przez miasto oraz rolnictwo i ogrodnictwo, które rozwinęły się dzięki osuszeniu podmokłych terenów podmiejskich przez osadników niderlandzkich. W 1424 r. było w Nysie 158 ogrodów.

Nie omijały miasta zniszczenia i klęski elementarne. W 1241 zniszczyli je Tatarzy. W 1249 podczas walk między Bolesławem Rogatką a Henrykiem III, miasto ponownie płonie. Rok 1284 to ponowne zniszczenie miasta przez wojska Henryka IV Probusa. W początkach XV w. Nysa kilkakrotnie ucierpiała od najazdów husyckich, mimo że nie została zdobyta. W latach 1267, 1301, 1333, 1413 i 1460 nawiedziły miasto zarazy, lecz miasto zawsze się podnosiło. W 1430 ukończono budowę ogromnego kościoła św. Jakuba. Sąsiadującą z nią dzwonnicę budowano etapami w latach 1474-1516, a i tak jej nie ukończono. Z 1341 r. pochodzi wzmianka o najstarszym nyskim kościele św. Barbary. Wiek XV wzbogacił Nysę o dwa następne kościoły, a mianowicie św. Piotra i Pawła oraz Wniebowstąpienia NMP, których budowę ukończono w 1434 roku. W 1454 r. zbudowano nowy zamek biskupi. Z 1259 pochodzi wzmianka o prowizorycznych fortyfikacjach miasta. W 1261 r. książę Henryk III Biały polecił otoczyć miasto wałem z palisadą względnie murowanymi fortyfikacjami. Do realizacji nie doszło. Poprzestano na wzmocnieniu starych. Około 1350 r. miasto wraz z dworem biskupim zostało otoczone murami zaopatrzonymi w wykusze. Zabudowa miejska przekroczyła mury miejskie. Nysa posiadała kilka przedmieść. Największym było Stare Miasto z własnym kościołem parafialnym pod wezwaniem św. Jana Chrzciciela, z własnym samorządem miejskim i burmistrzem. Pozostałe przedmieścia to Ziębickie i Wrocławskie oraz znacznie mniejsze od nich ul. Młyńska, Rybacka i Nowe Osiedle.

Wiek XVI to okres prosperity dla miasta. To czasy renesansu i reformacji. Władza biskupów troszczyła się o rozwój gospodarczy i miasta. To także czas kiedy żywioł polski powoli cofał się w Nysie. Powstawały wielopiętrowe kamienice mieszczańskie w Rynku, na ul. Wrocławskiej i Biskupa Jarosława, ozdabiane wspaniałymi szczytami i portalami. Nawet ubożsi mieszczanie rezygnowali z budowy domu z drewna na rzecz tzw. muru pruskiego. Rozrosły się nyskie przedmieścia, a zwłaszcza Stare Miasto. W 1552 r. wykupione wujostwo zamieniono na zbrojownię miejską. W 1592 przebudowano ratusz uszkodzony przez trzęsienie ziemi z 1590 roku. W 1604 wybudowano dom wagi miejskiej (Stara Waga). Po pożarze z 1524 r. zamku biskupiego, Jakub z Solca odbudował go dwa lata później. Około 1532 r. całe Śródmieście otrzymało bruki. W 1513 wzniesiono przy Placu Kościelnym nowy kościół pod wezwaniem św. Anny. Nyskie kościoły często ulegały pożarom. W 1513 r. spłonął kościół św. Piotra i Pawła, w 1525-Wniebowzięcia NMP, wreszcie w 1542 r. Jakuba, Anny i Barbary. Najwcześniej odbudowano kościół św. Barbary (1544), Jakuba (1543-60), a dopiero w 1639 św. Anny, gdy w Nysie zwyciężyła całkowicie kontrreformacja. W 1596 r. z materiału na piątą kondygnację dzwonnicy przy kościele św. Jakuba wybudowano most przez Nysę Kłodzką.

Czasy świetności i prosperity skończyły się wraz z wojną 30-letnią. Na skutek kontrreformacji za czasów biskupów Karola Habsburga i Karola Ferdynanda Wazy, Nysę opuściło wielu protestantów nie godząc się na zmianę wyznania. W 1625 r. nawiedziła miasto epidemia, a dwa lata później pożar, który strawił wieżę ratusza. Tego samego roku (1627) na leża zimowe przybył do miasta z trzema tysiącami żołnierzy generał cesarski Torquato. W 1632 i 1633 zajmowały miasto wojska elektora saskiego Jana Jerzego I. Za każdym razem wypierały je wojska cesarza. Miasto upadło gospodarczo. Zamierał handel i rzemiosło. Każda wizyta żołnierzy w mieście powodowała rabunki i kontrybucje. W 1633 i 1636 nawiedziły Nysę kolejne epidemie. W lipcu 1639 mieszczanie odparli atak Szwedów. W 1642 r. szwedzkie wojska pod dowództwem Jana Liliehöcka rozpoczęły regularne oblężenie miasta. Po dwóch tygodniach miasto skapitulowało. Załogę Szwedzi wcielili do swych szeregów a oficerów cesarskich aresztowali. Miasto zostało zrabowane i nałożono na nie ogromną kontrybucję. Szwedzi długo w mieście nie zabawili. Jeszcze w tym roku (lipiec) opuścili miasto podpalając je z czterech stron. Tylko dzięki wielkiej ulewie, która przeszła nad nim, miasto ocalało. Do końca wojny Nysy nie nawiedziły już jakieś większe kataklizmy.

Po wojnie Nysa wolno goiła swoje rany. Utracono wiele przywilejów (m.in. handlu solą), liczba kupców i rzemieślników była zdecydowanie mniejsza i do czasów pruskich nie przekroczyła liczby sprzed wojny. Za rządów biskupa Franciszka Ludwika księcia palatyńsko-neuburskiego (1683-1732), który dość często przebywał w Nysie, szybkie postępy robiło budownictwo murowane. Rozmiłowany w stylu barokowym, zamierzał tym stylem upiększyć miasto. W 1696 nakazał budować w domach wyłącznie szczyty murowane. W 1729 r. powstała nowa rezydencja biskupa. W stylu barokowym przebudowano częściowo dawny dwór biskupi. Sprowadzeni przez biskupa Karola Jezuici wybudowali przy Placu Solnym w latach 1641-92 Seminarium i kościół Wniebowzięcia NMP. W 1709 kolegium i 1722 gimnazjum. Bożogrobcy w 1708 wybudowali dla siebie klasztor, a w 1730 nowy kościół św. Piotra i Pawła. W 1700 r. ukończono prace przy modernizacji nyskich fortyfikacji. Wzniesiono wówczas urządzenia wodne umożliwiające zalanie przedpola twierdzy. Odbudowało się Stare Miasto, inne przedmieścia nie odzyskały dawnego znaczenia. W 1633 w związku z niebezpieczeństwem tureckim polecono rozebrać na Starym Mieście wszystkie wyższe budynki, m.in. kościół św. Jana. W 1726 powstał tutaj klasztor magdalenek z kościołem św. Józefa. W 1702 biskup Franciszek Ludwik restytuował ozdobny ogród między Młynówką a Nysą Łużycką. W 1737 wzniesiono „Nową Budowlę Elektorską”, ogromny gmach, który pomieścił wszystkie nyskie szpitale. Na polecenie władz twierdzy został zupełnie zburzony przed oblężeniem w 1741 roku.

Wojska pruskie wkroczyły na Śląsk 16 XII 1740 roku. Dnia 12 stycznia 1741 skapitulował zamek w Otmuchowie i tutaj król Pruski Fryderyk II przeniósł swoją kwaterę. Fortyfikacje nyskie były trudnym orzechem do zgryzienia dla żołnierzy pruskich. Komendant twierdzy pułkownik Roth odznaczał się zdecydowaniem i odwagą. Od 18 do 22 I 1741 r. ostrzeliwano miasto, jednak bez wielkich rezultatów. Prusacy odstąpili od oblężenia poprzestając na nieskutecznej blokadzie. Drugi raz Fryderyk II pojawił się pod miastem w połowie października tego samego roku. Po 14 dniach oblężenia twierdza skapitulowała. Jej komendant otrzymał na to zgodę. Stało się to 31X 1741 roku. Załodze pozwolono odejść bez przeszkód. Na mocy traktatu pokojowego we Wrocławiu z czerwca 1742 r. Śląsk przypadł Prusom, a wraz z nim Nysa.
Dla nowego właściciela miasto stało się ważnym ogniwem miast twierdz, mających chronić jego panowanie na Śląsku. Fortyfikacje miasta rozbudowano wg planów samego Fryderyka II budując m.in. po drugiej stronie rzeki Fort Prusy i fortyfikacje uzupełniające. Nowe umocnienia zostały wystawione na próbę podczas wojny siedmioletniej. Dnia 3 X 1757 r. otoczył Nysę ze wszystkich stron austriacki generał Harsch. Pruski komendant twierdzy bronił się dzielnie, mimo to oblegający czynili ciągłe postępy. Oblężenie zwinięto 6 listopada na wieść o nadciągającej odsieczy.

Nowa granica z 1742 r. i zrealizowane plany Fryderyka II zaciążyły na dotychczasowym rozwoju gospodarczym i przestrzennym miasta. Nowa granica odcięła Nysę od południowej części księstwa i zerwała istniejące od wieków kontakty gospodarcze z Morawami i Czechami.

Dotychczasowe nyskie przedmieścia zostały zrównane z ziemią tworząc miejsce dla nowych umocnień ziemnych i przedpola. Dla wysiedlonej ludności założył Fryderyk na lewym brzegu rzeki nowe miasto (Friedrichstadt) zbudowane w latach 1742-46 z materiałów ze zniszczonych przedmieść. Osiedliło się tam niewiele ludności. W 1755 było tu zaledwie 30 małych domów mieszczańskich, a w 1809 o 8 więcej. Zdecydowana większość ludności osiedliła się w okolicznych wsiach. Friedrichstadt pozostał głównie osiedlem wojskowym, gdyż większość garnizonu miasta tutaj stacjonowała. Ludność Nysy z 5 708 głów w 1735 spadła do 5 222 w 1806 roku. Jednakże faktyczny spadek liczby ludności miejskiej wydaje się jeszcze wyższy. Jest wysoce bowiem prawdopodobne, że w podanych wyżej liczbach uwzględniano rodziny żołnierzy stanowiących wojskową załogę twierdzy.

Pięćdziesiąt lat później od ostatniego oblężenia, w 1807 r. pod Nysą pojawia się kolejna armia. Dnia 23 lutego 1807 twierdzę otaczają wojska wirtemberskie pod francuskim dowództwem. Miasto broni się do 16 czerwca i wobec braku nadziei na odsiecz kapituluje. Po rabunkach i kontrybucji, wojska Napoleona stacjonują tu do 13 listopada 1808 roku. Po czym miasto wraca z powrotem do Prus. Aż do 1945 r. Nysa nie oglądał obcych wojsk, chyba że jako jeńców.

Fakt istnienia twierdzy wpłynął na późniejsze poważne opóźnienie gospodarcze miasta. Przez długi czas panowała tu wytwórczość rzemieślnicza, głównie na potrzeby stacjonującego tu garnizonu. Jedyną fabryką jaka tu powstała była fabryka karabinów. Podobnie było z rozwojem środków komunikacji. Wprawdzie budowa dróg bitych nastąpiła wcześnie, bo od 1817, to poprowadzenie 40 lat później linii kolejowych napotkało trudności ze strony władz wojskowych. Linia z Brzegu zatrzymała się w Zawodziu nie przekraczając rzeki. Rozwój przemysłu napotkał też poważne przeszkody głównie przez tzw. rewers demolacyjny zabraniający zakładania fabryk w obrębie twierdzy, jak i w jej sąsiedztwie. Przeszkodę tą przezwyciężono inwestując poza terenem miasta w znacznym oddaleniu od centrum, głównie na terenie Średniej Wsi. Dobrze natomiast trzymało się nyskie ogrodnictwo, mimo redukcji powierzchni ogrodów i ziemi ornej zajętej przez fortyfikacje. Produkowało ono na potrzeby garnizonu. Rozwinęła się także hodowla bydła, również na potrzeby wojska.

Wzrost ludności miasta był powolny. W 1810 miasto liczyło 7 257 osób. W ciągu 40 lat liczba ludności wzrosła do 12 950 (1850) by w 1900 r. wynosić 20 337 osób. Do roku 1937 liczba ludności wzrosła zaledwie o 5 tysięcy osób, do 25 408 osób. Jej największy przyrost zanotowano po 1921 r. na skutek osiedlenia się w mieście części ludności niemieckiej z przyznanej Polsce części Górnego Śląska. Wtedy też próbowano przekształcić Nysę w ośrodek administracji i kultury pozostałej przy Niemczech części Śląska.

Struktura zawodowa ludności na przełomie lat 20-stych i 30-stych XX wieku kształtowała się następująco: rolnictwo i pokrewne-3,3% (mimo że grunty orne zajmowały 46% powierzchni miasta); przemysł i rzemiosło-35,4%; handel i komunikacja-21,6%; służba publiczna i prywatna-17,1%; służba domowa-3,6%.

Koniec XIX i początek XX wieku to okres zmniejszania się roli twierdzy ograniczającej rozbudowę miasta. W 1810 r. do Nysy włączono Friedrichstadt (obecnie Radoszyn). Na dalsze zmiany musiano czekać aż 60 lat. W 1873 przesunięto linię fortów na południe i w związku z tym miasto mogło rozbudować się na terenach między wałami i fortami. W 1877 władze wojskowe wydały zgodę na usunięcie wałów wewnętrznych i dawnych murów średniowiecznych (z tych ostatnich ostały się baszty bram Ziębickiej i Wrocławskiej). Przed bramami powstały nowe dzielnice zabudowane głównie kamienicami czynszowymi (m.in. na terenie dawnego przedmieścia Stare Miasto w latach 1894-1913). W 1896 do miasta przyłączono tereny między Radoszynem a Zawodziem. W 1898 zniesiono ograniczenia budowlane na terenach między wałami a umocnieniami zewnętrznymi. Rok 1903 to zniesienie twierdzy. W roku 1910 przyłączono do Nysy wsie i osiedla: Zawodzie, Podzamcze, Średnią i Dolną Wieś oraz ustanowiono Nysę miastem wydzielonym z powiatu. W 1921 włączono Górną Wieś. Po I wojnie światowej nastąpiło zahamowanie budownictwa czynszowego. Na pierwsze miejsce wysunęło się budownictwo komunalne i spółdzielcze. Nowe bloki powstały między Śródmieściem a Kanałem Fortecznym przy ulicy Mariackiej, Prudnickiej, Wita Stwosza, Placu Staromiejskim. Osoby prywatne pobudowały szereg małych domków w dzielnicach Górna i Średnia Wieś, Karłów i św. Roch. W 20-leciu międzywojennym dotarła także do Nysy idea miasta-ogrodu, która została częściowo zrealizowana na terenie na zachód od Śródmieścia za Kanałem Fortecznym pod nazwą Gartenstadt (Zwierzyniec). Miało ono rozładować niesłychane zagęszczenie ludności w Śródmieściu. W związku ze zmniejszeniem roli garnizonu w mieście, przebudowano na mieszkania szereg obiektów wojskowych. Koniec XIX i początek XX w. to rozwój budownictwa użyteczności publicznej i realizowanie szeregu inwestycji komunalnych mających poprawić życie w mieście. W 1852 r. powstaje Teatr Miejski, w 1855 szpital miejski. W 1860 powstaje gazownia i miasto otrzymuje oświetlenie gazowe. W tym roku powstaje także rzeźnia. W 1876 wybudowano nowy ratusz (magistrat). W latach 1878-80 powstały: starostwo, szpital garnizonowy i nowe wodociągi, w 1888 kanalizacja, 1895 poczta i dworzec kolejowy, w 1907 miasto otrzymuje energię elektryczną. W latach 1922-23 następuje przebudowa i modernizacja wodociągu. Na przełomie XIX i XX wieku powstało także kilka obiektów sakralnych: w 1888 neogotycki kościół garnizonowy na Wyspie Młyńskiej, w latach 1902-11 kościół św. Rocha, 1913 kościół i klasztor franciszkanów na Podzamczu oraz kościół i klasztor werbistów na Górnej Wsi.

W sumie ogólny rozwój miasta nie był dynamiczny, o czym świadczy m.in. niski wzrost liczby mieszkańców (mimo napływu emigrantów). Główna przyczyną małej dynamiki rozwoju było istnienie twierdzy, bliskość granicy oraz położenie na uboczu głównych szlaków komunikacyjnych

Bibliografia:

  1. J. Leszczyński, Zarys dziejów miasta do roku 1740 w: Miasto Nysa szkice monograficzne, Wrocław Opole 1970, s.17-61.
  2. J. Kębłowski, Nysa, Wrocław 1972 r., s.1-43.
  3. W. Dziewulski, Nysa w: Studia z historii budowy miast polskich, Warszawa 1957, s.206-209.
  4. Tenże, Nysa pod rządami pruskimi (1741-1945) w: Miasto Nysa szkice…, s.79-97.

©Tomasz Foltyn

One thought on “Dzieje Nysy do 1945 r.

Dodaj komentarz

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

WordPress.com Logo

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Log Out / Zmień )

Twitter picture

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Log Out / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Log Out / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Log Out / Zmień )

Connecting to %s