Monografie miejscowości górnośląskich

Panorama Zbrosławic

Zarys historii wioski i parafii

Miejscowość położona na zachód od Tarnowskich Gór. Należy do najstarszych w regionie. W czasach piastowskich wraz z Pyskowicami stanowiła jeden z ośrodków władzy na wschodnich rubieżach, najpierw plemiona Opolan, potem piastowskiego Śląska.

Lokowane prawdopodobnie jako miasto, pojawiły się Zbrosławice na kartach historii około 1300 roku. Przy tej okazji należy wyjaśnić kwestię datacji wioski. Pojawia się bowiem tu często data 1256 r., która wszakże nie jest błędna. Obecne Zbrosławice składają się bowiem z kilku pomniejszych wiosek, wchłoniętych na przestrzeni dziejów.
Największą i najpóźniej włączoną do Zbrosławic osadą są Kępczowice. To właśnie ta miejscowość jest datowana na 1256 r. Jak pisze Johannes Chrząszcz, z tego roku posiadamy informację, że Kępczowice uiszczały dziesięcinę w zbożu na rzecz proboszcza pyskowickiego. Problem polega tylko na tym, że nieco dalej pisze on o Miedarach i Wilkowicach płacących biskupowi wrocławskiemu. Informacja ta jest wzięta z pewnością z Liber fundationis Episcopatus Wratislawiensis datowanej na przełom XIII i XIV wieku. Należy więc datę 1256 r. traktować bardzo ostrożnie.

Jeszcze większe wątpliwości budzi hipoteza założenia Zbrosławic. Nazwa miejscowości pochodzi bowiem niewątpliwie od imienia Zbrosław (Sbroslaus). Zwykle przyjmuje się, iż był to sławny kasztelan opolski, pochodzący ze Ścinawy, Zbrosław. Człowiek bardzo majętny i posiadajacy włości w różnych częściach Śląska. Problem w tym, że nie posiadał on z dużym prawdopodobieństwem ziem na interesującym nas terenie. Mało tego w czasie kiedy mogły zostać lokowane Zbrosławice żyło na Górnym Śląsku blisko dziesięciu Zbrosławów (nie licząc tych, których historia nie zanotowała). Każdy z nich mógł założyć w dolinie rzeki Dramy miejscowość, która w początkach swego istnienia znajdowała się w posiadaniu rodziny Zbrosławskich.

Parę luźnych informacji na przestrzeni dziejów

1780 rok
na terenie miejscowości: kościół, szkoła, folwark, 9 gospodarstw kmiecych, 20 zagrodniczych, 188 mieszkańców

1830 rok
(Broslawitz, Broslawice)
poczta Pyskowice
dziedzictwo Ernsta v. Stockmanns
43 domy
1 folwark
322 mieszkańców (4 ewangelików, 10 Żydów)
szkoła, 1 nauczyciel
przy Dramie tartak
na zachodnim krańcu 3 młyny wodne
wapiennik
należąca do majątku kuźnica żelaza, 1 fryszerka (obydwie nie działają)

1845 rok
właściciel major Ferdinand v. Logau
38 domów, 525 mieszkańców (5 ew., 9 Żydów)
archiprezbiterat Pyskowice
miejscowości wchodzące w skład parafii: Zbrosławice, Georgendorf, Kempczowitz, Larischhof, Miedar i Groß Wilkowitz
szkoła katolicka, 1 nauczyciel (także dla Kępczowic)
należąca do właściciela gorzelnia
10 zakładów rzemieślniczych

1855 rok
492 mieszkańców,

1861 rok
629 mieszkańców,

1864 rok
baron von Falkenhausen, właściciel położonego na górnym końcu zamku z gospodarstwem o wielkości 1874 mórg, uprawiane: rzepak, wszystkie rodzaje zbóż, łubin, kartofle; wieś: 13 gospodarstw kmiecych, 20 zagrodniczych i 10 chałupniczych, uprawia się: wszystkie rodzaje zbóż, łubin, kartofle, kapusta,
Drama wypływająca ze sztolni Fryderyka, napędza 2 młyny we wsi
szkoła z 139 dziećmi ze Zbrosławic i Kępczowic

1939 rok
Dramatal Ost
w całej gminie 3036 mieszkańców

Kępczowice

Nazwa ma pochodzić od słowa “kępa”. Po raz pierwszy miała być wymieniona w 1256 r. (dziesięcina zbożowa na rzecz kościoła w Pyskowicach).

Rozwój:
1780 rok: folwark, 7 gospodarstw kmiecych, 11 zagrodniczych i chałupniczych

1830 rok: (Kemptschowitz, Kemczowice),własność Karla v. Koschützki
należały do patrymonium wilkowickiego (czyli należały do tego majątku, i podlegały władzy patrymonialnej właściciela Wilkowic)
22 domy, 138 mieszkańców (1 ewang., 8 Żydów)
2 młyny wodne, 1 tartak
1 wapiennik
2 folwarki: jeden we wsi i drugi poza nią, zwany Neuhof

1845 rok
27 domów, 276 mieszkańców (1 wyznania ewangelickiego, 13 Żydów)
folwark we wsi
2 młyny wodne, 1 tartak
wapiennik
1 karczma
5 zakładów rzemieślniczych

1864 rok
właściciel Adalbert von Koschützki, 2 półkmiece (Halbbauer) gospodarstwa, 17 zagrodniczych, 2 półzagrodnicze, 2 chałupnicze, 2 właścicieli młynów

Neuhof

Folwark należący do Kępczowic.

Nierada

1830 rok (Nierada)
dziedzictwo Stockmannsa
15 domów, 73 mieszkańców (wszyscy katolicy)
kościół katolicki w Kamieńcu (ta część należała do parafii w Kamieńcu)
powiat toszecki (pozostałe części to powiat bytomski)
kuźnica należąca do właściciela wsi, pracuje przy niej 7 robotników, wydajność 4000 cetnarów surówki,
fryszerka (do właściciela), 4 pracowników, wydajność 800 sztab żelaza

1845 rok
należy do grafa Henckel v. Donnersmarck
12 domów, 136 mieszkańców (2 ew.)
parafia Kamieniec
pow. toszecko-gliwicki
1 gospoda
4 zakłady rzemieślnicze
piec (należący do majątku), w 1840 obsługiwany przez 13 ludzi, wydajność 15 500 cetnarów
fryszerka

Georgendorf

Kolonia założona w 1777 r. przez von Kalinowskiego. Obecnie jest to część Wilkowic.

Parafia katolicka Wniebowzięcia NMP

Pierwsze wzmianki
Początki struktur kościelnych w Zbrosławicach, podobnie jak początki tej miejscowości, giną w mroku dziejów. Nie istnieje żaden dokument stwierdzający ponad wszelką wątpliwość, od kiedy możemy liczyć ich historię. Przyjęto jako wyznacznik rok 1305. Należy jednak mieć na uwadze, że jest to data umowna.

Dokumentem, który pojawia się najczęściej przy ustalaniu daty powstania miejscowości jest Księga uposażeń biskupstwa wrocławskiego zawierająca bogaty katalog miast i wsi śląskich istniejących już w XIII w. Przy Zbrosławicach widnieje zapis:

Item in Sbroslawitz solvitur decima de tribus granis, et quondam valuit quinque marcas, modo pro parte deserta.

Rejestr ten według E. Maetschke, opierającego się na ustaleniach H. Markgrafa i J. W. Schultego, został skompilowany do ok. 1305 r. Znaczy to, że jego poszczególne części powstały wcześniej i mogą sięgać czasów biskupa Tomasza II. Nie jest też wykluczone, że zachowany do dnia dzisiejszego rejestr miał szerszą podstawę, o wiele bardziej szczegółowe zestawienie, które się nie zachowało, i którego powstanie można datować na lata 1270-1290. E. Maetschke przyznaje częściowo rację tym wywodom. Ma jednak wątpliwości, co do istnienia szerszego rejestru, mającego być bazą dla Księgi uposażeń w znanej nam wersji. Według niego pierwsze rejestry, których ślad zauważamy w Księdze uposażeń można datować na czasy biskupa Tomasza II. W kolejnych latach były one tylko modyfikowane, dopisywano nowe dane – jednym słowem: aktualizowano je aż do, co najmniej, 1305 r.

Pierwszą wiarygodną wzmiankę o jej istnieniu mamy jednakże dopiero z 1447 r. W zestawieniu sporządzonym przez archidiakona Mikołaja Wollfa na polecenie biskupa Konrada. Spis ten, w odróżnieniu od chociażby rejestru z 1335 r., jest w zasadzie kompletny i powołują się nań, poza B. Panzramem, także inni autorzy.

Warto zacytować w tym miejscu to istotne dla dziejów parafii zbrosławickiej zdanie:

Sbroslawicz dedit VIIJ grossos, videlicet XVJ denarios pro grosso.

Ta lakoniczna notka, że parafia zbrosławicka płaciła świętopietrze w wysokości 8 groszy oraz, że grosz liczono po 16 denarów (halerzy) dostarcza nam pierwszej, niepodlegającej dyskusji informacji o istnieniu parafii, a co za tym idzie także kościoła w Zbrosławicach.

Reformacja – Kontrreformacja
Parafia zbrosławicka znajdowała się w rękach protestanckich co najmniej od lat siedemdziesiątych lub osiemdziesiątych XVI w., gdy miejscowość tę wraz z prawem patronatu objął Jerzy Larysz, spoczywający wraz ze swoją druga żoną w podziemiach kościoła. Z tego to powodu protokół wizytacyjny z 1687 r. donosi, że kościół zbrosławicki, pod wezwaniem Wszystkich Świętych, był murowany, lecz zbezczeszczony przez heretyków.

Czasy protestanckie nie trwały jednak długo. Syn Jerzego, Krzysztof, który miejscowość objął po śmierci matki około 1626 r. był już gorliwym katolikiem. Bowiem w wyniku działań kontrreformacyjnych, na mocy dekretu cesarskiego z 16 marca 1629 r. przywrócono religię katolicką w parafii Zbrosławice. Pierwszym katolickim proboszczem został Adam Barankowitz.

Kolejnych informacji dostarcza protokół z 1697 r. Niemal wszyscy parafianie byli – poza hrabią Janem von Ozorowskim i jednym wieśniakiem z Wilkowic – katolikami. Patronem kościoła był hrabia Gaszyn z Wysokiej. Proboszczem Tomasz Schnura.
W 1720 r. parafia liczyła 512 katolików, poza tym mieszkały na jej terenie jeszcze 4 osoby innych wyznań. Patronem kościoła był ówczesny właściciel Zbrosławic Wilhelm von Koschembor, mąż Anny von Schweinichen, który jako właściciel i patron figuruje co najmniej do 1727 r. Nauczycielem był 44-letni Franciszek Kuznicius, który pełniąc również funkcję organisty, otrzymywał 27 talarów rocznie, ponadto posiadał ogród za kościołem.

Funkcje witryków, mających też pieczę nad kasą parafialną, pełnili wówczas Piotr Bialas i Jerzy Popek. Przy tej okazji dowiadujemy się, od kiedy prowadzono w Zbrosławicach księgi metrykalne (niestety nie zachowały się już do naszych czasów). Księgi chrztów sięgały 1647 r., a księgi zgonów – 1674 r. Do dnia dzisiejszego najstarsze księgi metrykalne (chrztów i zgonów), znajdujące się w Archiwum Archidiecezjalnym we Wrocławiu sięgają 1765 r.

Kościół
Pierwszy zbrosławicki kościół był prawdopodobnie budowlą drewnianą, która jak wiele kościołów na Śląsku mogła zostać zniszczona podczas najazdów husyckich na początku XV w. Wskutek tych najazdów ucierpiało wówczas wiele miejscowości Górnego Śląska, a liczne kościoły (szczególnie wiejskie, drewniane) zostały spalone. W 1430 r. został zajęty przez husytów Bytom. Wcześniej jednym z ośrodków dyspozycyjnych Zygmunta Korybutowicza stały się Gliwice, gdzie husyci przebywali, podobnie jak w Bytomiu, przez rok. W ich rękach znajdował się w tych latach cały region z Toszkiem, Koźlem, Gliwicami i Bytomiem. Ostatecznie ich wpływy w Bytomiu zostały zlikwidowane, gdy Mikołaj, książę raciborski pokonał Bolka V opolskiego, który do 1433 r. panował nad Bytomiem.

Kolejny budynek kościoła był już prawdopodobnie murowany. Była to niewielka kaplica, stanowiąca dzisiejsze prezbiterium. To do niej w latach 1610-1620 Laryszowie dobudowali nawę od strony zachodniej, nadając w dużej mierze kształt obecnej świątyni.

Pierwszy dokładniejszy opis kościoła pochodzi z 1679 r. Jest to sprawozdanie wizytacyjne, dzięki któremu dowiadujemy się, że siedemnastowieczna, murowana świątynia zbrosławicka, będąca pod wezwaniem Wszystkich Świętych, miała 41 m długości i 18 m szerokości. Do kościoła prowadziło dwoje drzwi, miał on także 6 okien. Starsza część, czyli prezbiterium miało murowane sklepienie. Sufit nowej części z kolei pokryty był deskami. Posadzka w całym kościele była ceglana. Zakrystia, również murowana, przylegała do kościoła, inaczej niż kamienna dzwonnica stojąca osobno, w której znajdowały się dwa dzwony. W kościele już wtedy stały trzy ołtarze, z tym, że główny, murowany, pięknie rzeźbiony z licznymi złoceniami nie był konsekrowany. Dlatego nabożeństwa odprawiało się nad portatylem. Tabernakulum było rzeźbione i pozłacane, ale Najświętszy Sakrament przechowywano na korporale. Boczne ołtarze, o wiele mniejsze, ozdobione estetycznie rzeźbami również nie były konsekrowane.

Całość utrzymana była w czystości. Ołtarze nakryte były obrusami, oleje święte trzymane pod kluczem, również wodę święconą w kamiennej chrzcielnicy wizytator zastał czystą, czego nie zapomniał podkreślić. Zapewne nie było to częstym zjawiskiem w ówczesnych kościołach.

Kościół parafialny p.w. NMP wymieniony został po raz pierwszy w 1447 r. Obecna budowla pochodzi z XVII w. Jest zbudowana z wapienia, we wnętrzu znajdują się płyty nagrobne z figurami zmarłych naturalnej wielkości z początku 17-tego stulecia: Jerzego (Georg) von Larisch und Nimsdorf aus Broslawitz, sędziego ziemskiego (Landrichter) księstwa opolsko-raciborskiego i Anny von Larisch, zmarłej 3 sierpnia 1616. W kaplicy nagrobnej spoczywa m.in. Elżbieta von Stockmans, ostatnia właścicielka cudownej figurki Matki Boskiej Zbrosławickiej. Od 1954 r. kościół stał się ponownie miejscem pielgrzymek

Prawa autorskie do monografii Zbrosławic posiadają władze Gminy Zbrosławice i od nich uzależniona jest decyzja o wydaniu książki drukiem