Monografie miejscowości górnośląskich

Rys historyczny

Dzieje opolskiego archiwum zaczyna się zwykle w XVI w., gdy po śmierci księcia Jana Dobrego w 1532 r. ostatniego Piasta na dworze opolskim, przedstawiciele stanów księstwa opolsko-raciborskiego postanowili zabezpieczyć archiwalia przekazując je w skrzyniach mieszkającemu w Koźlu dyrektorowi archiwum. Zapoczątkowało to powstanie Opolskiego Archiwum Krajowego, jako archiwum stanów Opola i Raciborza

Nie wiemy, jakie dokładnie dokumenty zawierały owe skrzynie. Pierwszy wykaz przechowywanych archiwaliów na terenie miasta Opola sporządził dopiero w 1935 r. ówczesny dyrektor Archiwum Miejskiego, Alfred Steiner, który spisał przy tej okazji także materiały archiwalne w posiadaniu innych archiwów na terenie Opola Niewiele wiemy, co się działo z tymi archiwaliami przez następne dwa stulecia. Z pewnością próbowano materiały te w jakiś sposób uporządkować, co ułatwiałoby korzystanie z nich. Pierwszą wzmiankę o ich porządkowaniu posiadamy dopiero z początku XVIII w., gdy zadanie to zlecono ówczesnemu dyrektorowi archiwum Johannowi Konstantinowi von Trzemeski.

W 1738 r. prawdopodobnie tylko najcenniejsza część archiwaliów została przywieziona do Opola, gdzie prace inwentaryzacyjne przeprowadzone przez Trzemeskiego mieli ocenić powołani deputowani. Do dnia dzisiejszego nie zachowało się z tego zbioru nic. Podczas ogromnego pożaru, którego płomienie zniszczyły 2/3 miasta, spłonęły także wszystkie przechowywane w ratuszu skrzynie. Częściowo zawartość tego archiwum udało się odtworzyć, wykorzystując dokumenty przechowywane na dworach wiedeńskim i praskim.

Po zajęciu Śląska przez Prusy, większa część archiwaliów opolskich została przewieziona do Wrocławia, a reszta, podzielona według niejasnego klucza na dwie części, przechowywana była nadal w Koźlu i Opolu. Zbiór kozielski wkrótce również wywieziono do Wrocławia. Wielu badaczy fakt wywiezienia tych materiałów łączy z kresem Opolskiego Archiwum Stanowego.

Niedługo później, bo już w 1744 r. postanowiono część archiwaliów opolskich odwieźć z powrotem do Opola. Podczas transportu, jeden z ładunków zatonął w Odrze. Kilka lat później, w 1750 r. uporządkowano część tego zasobu, który w 1764 r. podczas przenoszenia siedziby urzędu, przewieziono do Brzegu. Materiały te do Opola nigdy już nie wróciły. Po utworzeniu Królewskiego Śląskiego Archiwum Prowincji we Wrocławiu, archiwalia księstwa opolsko-raciborskiego trafiły do Drugiego Naczelnego Oddziału tego archiwum, gdzie przechowywane są po dzień dzisiejszy. Podczas działań wojennych ostatniej wojny zniszczeniu uległo szacunkowo 84,7% tego zbioru, obejmującego lata 1303-1825.

W XIX w. opolskie archiwum podlegało nadal władzom we Wrocławiu, a w przypadku zasobu historycznego, powstałemu tam w 1811 r. Archiwum Prowincjonalnemu. W Opolu nadzór nad zasobem Archiwum Miejskiego sprawował Wydział Spraw Wewnętrznych rejencji, a bezpośrednio władze starostwa opolskiego. Archiwum to w początkach tego wieku posiadało już ewidencję, a mieściło się w budynku ratusza.

W 1934 r. w związku z remontem ratusza, archiwalia opolskie przeniesiono do budynku muzeum. Uchroniło je to przed zniszczeniem podczas zawalenia się wieży ratuszowej, zaledwie miesiąc po tej przeprowadzce. Do ratusza zasób Archiwum Miejskiego wrócił w sierpniu 1938 r.

W 1941 r. zmieniła się zależność archiwum opolskiego, które od tego roku przestało podlegać bezpośrednio archiwum wrocławskiemu, znalazło się zaś we właściwości terytorialnej powstałego wówczas Archiwum Państwowego w Katowicach. Stan ten utrzymał się jeszcze kilka lat po zakończeniu II wojny światowej.

Archiwalia opolskie znajdujące się na terenie Opola udało się zebrać dopiero kierownikowi utworzonego 1 stycznia 1948 r. Archiwum Miejskiego w Opolu, Szymonowi Koszykowi. W ten sposób zasób archiwum opolskiego znacznie się powiększył, co zaowocowało utworzeniem archiwum o zasięgu prowincjonalnym. Najpierw w 1950 r. Archiwum Miejskie przekształcono w oddział Wojewódzkiego Archiwum Państwowego w Katowicach, a trzy lata później, 21 lipca, mocą zarządzenia Ministra Oświaty przy archiwum w Katowicach utworzono oddziały powiatowe w Opolu, Raciborzu i Niemodlinie. Jednocześnie przy archiwum wrocławskim otwarto oddział powiatowy w Brzegu. Archiwum w Niemodlinie nie zostało nigdy zorganizowane, a decyzją Naczelnego Dyrektora Archiwów Państwowych 28 lipca 1952 r. zostało zlikwidowane.

W następnym roku oddział powiatowy w Opolu przekształcono w Wojewódzkie Archiwum Państwowe w Opolu, które zostało utworzone mocą zarządzenia nr 9 Rady Ministrów z 2 lutego 1953 r. Rok później jego struktury poszerzono o dwa oddziały powiatowe w Kluczborku i Nysie. W tym kształcie archiwum opolskie funkcjonowało przez następne lata.

Archiwum kluczborskie po reformie administracyjnej w 1975 r. zostało zlikwidowane, a oddział raciborski przeszedł pod właściwość terytorialną archiwum państwowego w Katowicach. Łącznie ze zmianami strukturalnymi dokonała się zmiana nazewnictwa: od tej pory funkcjonują Archiwa Państwowe oraz ich oddziały, będące wcześniej Archiwami Powiatowymi. Oddział w Brzegu zlikwidowano w 1997 r., a oddział w Nysie w 1998 r.

Siedzibą archiwum w Opolu aż do 1959 r. był miejscowy ratusz. Potem jego zasób przeniesiony został do budynków przy ul. Zamkowej 2, gdzie mieści się do dziś (część zasobu zlokalizowana jest w magazynach w Opolu-Groszowicach, gdzie znajduje się także druga pracownia naukowa.

Opracowania nt. Archiwum Państwowego w Opolu:
1. Janina Domska, Violetta Rezler-Wasielewska, Z historii archiwów na Śląsku Opolskim. Archiwum stanowe, książęce i miejskie, „Śląsk Opolski” 1996 r. nr 4.
2. Böhme, Diplomatische Beiträge zur Untersuchung der Schlesien Rechte und Geschichte, Berlin 1771, tl. 2.
3. Stefan Czech, 20 lat działalności Wojewódzkiego Archiwum Państwowego w Opolu, Kalendarz Opolski 1973, Opole 1972.