Monografie miejscowości górnośląskich

W połowie XVIII w. na podstawie wielkości gruntu, prawa własności, rodzaju świadczeń, obowiązków itd., ludność wsi śląskiej należy podzielić na kilka grup:

Najbiedniejsza warstwa, nie posiadająca nic, wykonująca wszelkie prace domowe w zamian za pożywienie oraz mały kącik. Warstwa jednak bardzo liczna, tym bardziej, że statystyki często łączą ją niesłusznie z wycużnikami (Auszügler). Zwani jako: Inleute, Kammerleute, Hausleute, Mietshäusler, krótko komornicy (Einlieger), czyli mieszkający kątem. Ludzie ci wynajmowali swe siedziby w domach kmieci (Bauer), zagrodników (Gärtner) oraz Häuslerów.

Wycużnicy (Auszügler) – starzy rodzice, którzy w zamian za prawo do świadczeń pienieżnych i/lub w naturze oraz własny (zwykle bardzo ciasny) kąt zrzekli się swego gospodarstwa na rzecz dzieci, krewnych lub innych.

Obydwie grupy liczyły w  1778 roku 34 000 głów, a osiem lat później – już 42 000.

Służba, czeladź (Gesinde) czyli ludzie pracujący na dworach szlacheckich, ale także u bagatych chłopów. Często wywodzili się z dzieci, które nie dziedziczyły majątku rodziców, a nie udało im się znaleźć innego zajęcia.

Powyższe grupy, nieposiadające, stanowiły bardzo liczną grupę. Ponad nimi znajdowały się trzy posiadające:

Chałupnik (Häusler) jak sama nazwa wskazuje, posiadali własny dom, często również niewielki ogródek warzywny oraz trochę bydła i pola. Na Górnym Śląsku, w czasach przedindustrialnych, a więc gdy nie był on tak gęsto zaludniony, posiadali nawet do 10 mórg ziemi (np. na terenie obecnego Zabrza). Zwano ich również: Kalupner, Kossäten, Bündner, Strumpfner, przy czym wolnych zagrodników czasami także zwano Kossath. W 1767 r. było na całym Śląsku 51 500 Häuslerów.

Zagrodnik (Gärtner) wśród których wyróżniamy wolnych zagrodników (Freigärtner) oraz [zagrodników omłockowych?] Dreschgärtner, tych drugich nie należy jednak mylić z górnośląskimi chłopami panszczyźnianymi (Robotgärtner). Posiadali oni na Górnym Śląsku do 15 mórg ziemi, zwykle jednak nie przekraczało to 5 mórg. Z kolei górnośląscy chłopi pańszczyźniani mieli nawet do 30 mórg. W 1767 r. było na Śląsku 30 500 wolnych zagrodników oraz 57 500 Dresch- i Roborgärtnerów.

Kmieć (Bauer) charakteryzował się w dosłownym sensie przez to, że posiadał tyle pola, że do jego obrobienia trzymał jeden lub wiecej zaprzęgów konnych, wołów, którymi też świadczył posługi w dworze. Właśnie liczba owych zaprzęgów oraz wielkość posiadanego areału ziemi decydowała, czy był to tzw. Vollbauer, Dreiviertelbauer, Halbbauer, Viertelbauer, Halbviertel czy nawet Achtelbauer. Owe ostatnie rodzaje kmieci posiadały zwykle tylko jeden zaprzęg wołów. Z tego też powodu trudno jasno określić wielkość pola posiadanego przez przedstawicieli tej warstwy, wahała sie ona bowiem od kilku mórg do 2, 3 a nawet ponad 4 łanów, czyli kilkuset mórg, przez co były porównywalne obszarowo z mniejszymi majątkami szlacheckimi. W 1767 r. na obszarze kamery wrocławskiej mieszkało 32 400 kmieci, ale 6200 z nich to Halbbauerzy.

Biorąc pod uwagę całość męskiej populacji chłopów śląskich, obok 44 500 kmieci, 88 000 zagrodników i 51 500 chałupników w roku 1767, znajdziemy w 1778 r. 202 000 nie posiadających ziemi przedstawicieli pierwszych grup ludności. Jednocześnie przy niemalże stagnacji kmieci i zagrodników, pozostałe warstwy powiększały z każdym rokiem swą liczbę.