Źródła do dziejów Nysy

Źródła do dziejów Nysy w Archiwach Państwowych

Historyk piszący dzieje swojej miejscowości na początku zadaje sobie podstawowe pytanie gdzie udać się w poszukiwaniu potrzebnych informacji. Dość szybko dowiaduje się drążąc interesujący go temat, iż najwięcej informacji znajdzie w materiałach archiwalnych przechowywanych w archiwach państwowych. W dalszej kolejności jeśli jego zainteresowania są szczególnie ukierunkowane będzie szukał w archiwach diecezjalnych, muzeach, bibliotekach i archiwach gromadzących własną dokumentację wytworzoną w toku ich statutowej działalności, bądź archiwach społecznych powołanych w określonym celu, np. gromadzenia archiwaliów i innych pamiątek z działalności określonych ludzi, organizacji lub mających na celu rejestrację pewnych określonych wydarzeń.

Historyka interesującego się najstarszymi dziejami miasta i okolicy (powiedzmy do 1945 r.) zainteresują materiały archiwalne przechowywane w Archiwum Państwowym w Opolu. Są to:

Akta miasta Nysy (1256-1945)
Cechy miasta Nysy (1386-1937)
Starostwo Powiatowe w Nysie (1742-1942)
Wydział Powiatowy w Nysie (1812-1944)
Sąd Obwodowy w Nysie (1728-1945)

Również ciekawe akta przechowuje Archiwum Państwowe we Wrocławiu. Jest to zespół Księstwo Nyskie z lat 1360-1848. Historyk badający dzieje kościoła i klasztorów w Nysie właśnie w tym archiwum znajdzie szereg ciekawych zespołów akt:
Klasztor Dominikanów w Nysie (1667-1809), Klasztor Franciszkanów w Nysie (1632-1810) [z tym że dokumenty tego klasztoru znajdzie również w archiwum w Opolu]

Klasztor Kapucynów w Nysie (1677-1810)
Klasztor Krzyżowców w Nysie (1239-1786)
Klasztor Magdalenek w Nysie (1626-1803)

Ponadto we Wrocławiu przechowywane są akta Kolegiaty Otmuchowsko-Nyskiej z lat 1227-1808. Archiwum Państwowe w Opolu przechowuje akta Klasztoru Jezuitów w Nysie (1594-1871). Kościół ewangelicki w zbiorach opolskiego archiwum reprezentują akta takich zespołów: Parafia Ewangelicka Nysa (11810-1844), Superintendentura kościoła ewangelickiego w Nysie (1730-1906) czy księgi Ewangelickiej Gminy Wojskowej w Nysie (1969-1906). Pragnącym zaś zobaczyć jak kiedyś wyglądała Nysa polecam Zbiór fotografii miasta Nysy przechowywanych także w tym archiwum.

Dzieje powojenne miasta i okolic to przed wszystkim zespoły przechowywane w Archiwum Państwowym w Opolu. Składają się na nie akta:

Starostwa Powiatowego w Nysie (1945-1950)
Zarządu Miejskiego w Nysie (1945-1950)
Powiatowej Rady Narodowej w Nysie i Miejskiej Rady Narodowej w Nysie z lat 1946-1950

Z lat późniejszych to akta Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w Nysie (1950-1973), Prezydium Powiatowej Rady Narodowej oraz Urząd Powiatowy w Nysie (1950-1975). Historyk interesujący się życiem politycznym na ziemi nyskiej na pewno sięgnie po akta partyjne.

Lata wojenne reprezentuje tu zespół Kreisleitung NSDAP Neisse z lat 1941-1943. Lata powojenne to przede wszystkim tzw. akta partyjne. Składają się na nie: Komitet Powiatowy Polskiej Partii Robotniczej w Nysie (1945-1948) i Komitet Powiatowy Polskiej Partii Socjalistycznej w Nysie (1947-1948). Powyższe zespoły przechowywane w Opolu są nie w pełni kompletne ponieważ powstały w Archiwum KW PZPR w Opolu z dubletów przesłanych z Katowic. Bardziej kompletne akta są przechowywane w Archiwum Państwowym w Katowicach i zawierają akta z lat 1945-1948. W archiwum opolskim bogato reprezentowane są akta po Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej. Znajdziemy tutaj akta:

Komitetu Powiatowego PZPR w Nysie (1949-1975)
Komitetu Miejskiego PZPR w Nysie (1949-1975)
Komitetu Miejsko-Gminnego PZPR w Nysie (1975-1989)

Ponadto znajdziemy cały szereg akt Komitetów Zakładowych czy Podstawowych Organizacji Partyjnych działających przy najważniejszych nyskich zakładach. Jeśli chcemy pisać monografię jakiegoś większego zakładu z terenu miasta lub szkolnictwa znajdziemy tu także coś dla siebie. W podanych tu informacjach nie podałem nazw wszystkich zespołów. Najlepiej obecnie jest wejść na stronę Naczelnej Dyrekcji Archiwów Państwowych i w umieszczonej tam bazie danych SEZAM w odpowiednim oknie wpisać „w Nysie”. Wówczas otrzymamy pełny wykaz zespołów oraz miejsce ich przechowywania. Ponadto polecam zamieszczoną tam bazę danych IZA. Dzięki niej możemy dowiedzieć się bez udawania się do archiwum w celu skorzystania z inwentarza, czy interesujące nas materiały są w danym zespole. Głębią informacyjną sięga ona do tytułu jednostek. Niestety ponieważ baza funkcjonuje nie dość długo a aktualizacje nie są przeprowadzane często (z reguły raz na rok) znajdziemy tam jedynie dostępne inwentarze akt PZPR (bez Komitetu Powiatowego) oraz Zarządu Miejskiego w Nysie. Każdy szanujący historyk oczywiście nie poprzestanie na aktach wytworzonych w samej Nysie. Polecam zwłaszcza akta Rejencji Opolskiej, Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Opolu, Wojewódzkiej Rady Narodowej w Opolu czy Urzędu Wojewódzkiego w Opolu.

©Tomasz Foltyn